Uncategorized

TЭHЭГPЭЛИЙН ХАМГИЙН ЭХНИЙ ШИНЖ ТЭМДЭГ ИЧИХЭЭ БОЛИХ ЮМ

Шүүхийн судалгаа, мэдээлэл, сургалтын хүрээлэнгийн сэтгэл зүйч Ш.Батболдтой ярилцлаа.Монголчууд маань улам л ам.иа бодсон, сувдаг шунахай болоод байна уу даа.Сэтгэл зүйд аминч үзлийг юунаас эхтэй гэж үздэг юм. Аминч үзэл сэтгэлзүйн хэвийн үзэгдэл мөн үү? Эгоизм буюу хувиа хичээх үзэл хүн бүрт байдаг. Яагаад гэвэл тухайн хүнийг би гэдэг үзэл нь бусдаас ялгаж байдаг. Хувиа хичээх үзэл нь нийгэмших, иргэнших явцад нийгмийн хэм хэмжээ, ёс суртахуунаар хязгаарлагдаж байж хүн төлөвшдөг. Харин монголчуудад хувиа хичээх үзлийн хамгийн хурцадмал хэлбэр болох өөрийгөө дөвийлгөх үзэл хэрээс хэтэрсэн гэдэг нь ажиглагдаж байна. Энэ нь ам.иа хичээх үзлээс илүү хор уршиг ихтэй. Хувиа хичээх нь тухайн хүнд хортой байдаг бол өөрийгөө дөвийлгөх нь нийгэмд, харилцаж байгаа хүмүүстээ муугаар нөлөөлдөг. Хүнийг адгууснаас ялгаатай болгодог гол зүйл нь оюун ухаан, ёс суртахуун. Ёс суртахууны орон зай багасаад эхлэхээр өөрийгөө дөвийлгөх үзэл их болчихдог. Ёс суртахуунгүй болчихоор хүнээс төрөл бүрийн бүдүүлэг зан авир гарч эхэлдэг. Энэ талаар Зигмунд Фрейд Ичих мэдрэмжгүй болох нь тэнэглэлийн эхний шинж гэж бичсэн нь бий. Ичих мэдрэмжгүй байх гэдэг нь ёс суртахууны цензур тухайн хүний үйлдэлд илрэхээ байхыг хэлж байна. Тэнэгрэлийн эхний шинж ичиж зовохоо болих гэдэг үнэн болж таарч байгаа юм.

Гадаа гудамжинд ил бие засах, шүлс нусаа хаях, нэгнийхээ урдуур дайрах зэрэг үйлдлүүд манайханд их ажиглагдах гээд байдаг. Тэнэгрэлийн шинж тэмдэг нь ичиж зо_вохоо байх гэж та хэллээ. Мэдээллийн, хөгжлийн эрин зуунд бид яагаад тэнэг бүдүүлэг хэвээрээ байгаа юм бэ? Боловсролтой хүн гэж хэнийг хэлэх вэ гэхээр орчиндоо дасан зохицох чадвартай, орчныхоо талаар зөв ойлголттой хүнийг хэлдэг. Нийгмийн дунд биеэ хэрхэн авч явах, хүмүүстэй хэрхэн харьцах вэ гэдэг нь ёс суртахууны хэм хэмжээнд захирагдаж явдаг. Манайд өнөөдөр эрх мэдэлд хүрэхийн тулд юугаа ч золиослоход бэлэн, зальтай, юмыг аргалдаг, хуурдаг хүмүүс олон болчихоод байгаа нь гамшиг. Эдгээр шинж нь оюун ухаанлаг, ёс суртахуунлаг шинж огт биш. Өөрийгөө дөвийлгөх үзэлтэй, өөрийгөө бүхний төвд тавьдаг хүмүүс дээр, дооргүй их болсон.Эрх баригчид ард иргэдээ бодохгүй, ард иргэд нь төр барьж байгаа хүмүүсээ хүндлэхгүй. Бүгдээрээ нэг нэгнээ үгүйсгэж, үл хүндэлж, огт хүлээн зөвшөөрөхгүй харилцаа ёс суртахууны хоосон орон зайг эзэлчихээд байгаа учраас л дээрх үйлдлүүд гараад байгаа юм. Чойжамц хамбын хэлсэнчлэн “УИХ-ын гишүүн телевизээр гарсан чинь идэж уудгийг нь гайхаад л, нэг мисс хүүхэн гарсан чинь энгэр султайг нь гайхаад, хэний ч танихгүй нэг хүн телевизээр гарахад, ашгүй одоо дуугүй өнгөрөх байлгүй гэж бодтол дарвайсан шар юм чинь юу гээд байгаа юм” гэж нэг гэр бүл хэлсэн гэдэг шиг монголчууд монгол хүнээ үзэж чадахаа байчихаад байна. Энэ нь ухаангүй, тэнэг мулгуу гэхээс илүүтэй ёс суртахуунгүй болсныг илтгээд байгаа юм. Дээр дооргүй бие биенийхээ дээр илүүрхэж гарах гэсэн, амьтанлаг араатанлаг сүргийн сэтгэхүй давамгайлчихаад байгаа хэрэг. З.Фрейд Ёс суртахуун байхгүй болчихвол амьтанлаг араншин гарч ирдэг гэж хэлсэн байдаг. Угтаа ёс суртахууны цензур л хүний хэлэх үг, хийх үйлдлийг хянадаг.

Монголчуудаас адгууслаг араншин илрэх нь түлхүү болоод байна гэсэн үг үү? Ёс суртахуунгүй байдал нь араатанлаг үйлдэл хийхэд хүргэдэг. Ёс суртахуун, хүндлэл, хүлээн зөвшөөрөл байхгүй бол хэн хү.чтэй нь оршихын тулд далд тэмцэл, хү.чирхийлэл, мунхаглал яваад байгаа хэрэг. Наад зах нь дурын жолооч бие биенээсээ өрсөж урдуур орох гэж дайрцгаадаг, харааж зү.хдэг, хаа сайгүй шүлсээ хаядаг гэх мэт үйлдлээр илэрч байгаа. Энэ бүхний цаана байгаа сүргийн инстинкт чинь хуй.ларч дагадаг, туйлшрамтгай, ухаалаг бус, бухимдалд суурилсан сэтгэл хөдлөлд захирагддаг. Хэрэв ёс суртахуунлаг мэдрэмж байхгүй бол амьтнаас ялгагдах зүйл байхгүй гэж үзэж болно. Нийгмийн харилцааг зохицуулдаг бичигдсэн болон бичигдээгүй хууль байна уу гэвэл байгаа. Гэхдээ тэрийг хэн ч хүлээн зөвшөөрдөггүй, дагадаггүй. Нэгнийхээ хийсэн зүйлийг нөгөөх нь үгүйсгэдэг, шүүмжилдэг, харлуулдаг. Үүнээс улбаалаад бодлогын залгамж халаа, тогтвортой байдал гэж үнэндээ байхгүй болчихсон. И.Майскийгаас эхлээд К.Аяако, Удо Б.Баркманн, Ю.Н.Кручкин зэрэг гадны олон эрдэмтэн үүнийг хэлж байсан, одоо ч хэлээд л байгаа.

Яаж ёс суртахуунтай болох вэ? Хүн болгон өөрөөсөө эхлэх ёстой. Бид биесээ шүүмжлэхгүй, өөлөхгүй, харилцан бие биенээ хүндэтгэж байж өөрчлөгдөнө. Монгол хүн гэж нэгтгэж байгаа нийтлэг үнэт зүйлсээ огт ухаараагүй хүмүүс.Зарчимч шаардлага тавьж чаддаггүй шүүмжилдэг. Шүүмжлэлийнх нь цаана хувийн жижигхэн амбиц, өөрийгөө дөвийлгөх үзэл нь нуугдаж байдаг. Өнөөдрийн энэ байдал өөрчлөгдөхгүй, арав хорин жил болох юм бол энэ улс оршин тогтносон хэвээр байх уу, үгүй юү гэдэг ноцтой байдал ч үүсч мэднэ. Хоёр хүн эвтэй бол төмөр хүрээ мэт. Хорин хүн эвгүй бол эвдэрхий балгас мэт гэдэг. Бид хоорондоо эв түнжингүй, ард түмэн нь төр засгаа шүүмжлээд төр засаг нь ард түмнээ буруутгаад хоёр тийшээ хараад байвал хөндлөнгийн улсын идэш болно. Тэр намын, тэрний хийж байсан юм гэж юу байсан юм, би өөрөөр хийнэ гээд нурааж хаяад дахиад хийдэг. Ёс суртахуунлаг, бие биенээ хүндэтгэж байж нийгмийн харилцаа эрүүл болж хөгждөг гэдгийг ойлгох ёстой. Нэг хүн ёс суртахуунтай байх юм бол 1-2 хүнд нөлөөлнө, тэр нь цаашаа өөр бусад хүмүүст нөлөөлнө. Хүүхдийг багаас нь өөрөөсөө ялгаатай хүмүүстэй харилцах, ойлголцох, хамтран ажиллах, хүндэтгэхэд системтэй сургах ёстой. АНУ, Канад, Өмнөд Солонгосын суурь боловсрол хүн болгох, иргэншүүлэхэд чиглэсэн хичээл дөрвөн наснаас нь эхлээд ордог юм билээ.

Бидний өвөг дээдсээс монгол ухаан хүмүүжлээр байгаль дэлхий, хүний жам ёсны харилцааг амьдрал дээр энгийнээр зааж сургаж ирсэн. Энэ хүмүүжил, сургаал яагаад а.лдагдав? Ардчилсан нийгэмд шилжээд бараг 30 жил боллоо. Энэ хугацаанд материаллаг зүйлийн хувьд ололт амжилт олсон болохоос сэтгэлгээний хувьд өөрчлөлт гараагүйгээр барахгүй ухралт болсон. Яагаад гэхээр нийгмийн сэтгэл зүйд нэг нийгмийн тогтолцооноос нөгөө нийгмийн тогтолцоонд шилжихэд суурь үнэт зүйлийн шилжилт дагаад өөрчлөгдөх ёстой байдаг гэж үздэг. Ийм үнэт зүйлийн шилжилт одоог хүртэл явагдаж байгаа, гэхдээ ухарч явж байна. Урьд нь коммунист ёс зүй, хамтын соёл гэж байлаа. Гэтэл үүний оронд ямар үнэт зүйл, этик бий болов гэхээр хариуцлагагүй, дураараа, сүргийн инстинкт л бий боллоо. Хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, тэгш эрх гэдэг үнэт зүйлийн оронд дураараа дургих, хэн зальтай нь тэсч үлдэх, ямар ч аргаар хамаагүй эрх мэдэл, мөнгөтэй болох шунал эзлээд байна.Эрх чөлөө ямагт хариуцлага, ёс суртахуунтай холбоотой байдаг. Ийм хариуцлага, ёс суртахуун байхгүй болохоор өөрийгөө дөвийлгөсөн бүдүүлэг түрэмгий байдал хамаг орон зайг эзэлчихээд байна.Уг нь бусад орон иргэншсэн, ёс суртахуунтай хүнийг бодлогоор, системтэйгээр төлөвшүүлдэг юм билээ. Япончуудын бага боловсролын хөтөлбөрт япон хүн хэн юм бэ гэдэг ойлголтыг дөрвөн настайгаас нь эхлэн өгдөг, суурь үзэл баримтлал нь боловсрол хүнийг хүндлэхээс эхэлдэг гэж үздэг юм билээ. Боловсролыг багаас нь олгох ёстой гэдэг маргаангүй үнэн. Монгол хүний онцлог, ёс суртахуунд тохирсон боловсрол олгоход уг нь боломжгүй зүйл баймааргүй юм? Бүгдээрээ суугаад хийе гэхээр бие биенээ хүлээн зөвшөөрдөггүй. Нэг нь бодлого ярихаар нөгөөх нь процесс ярьж маргадаг. Бие биенээ сонсдоггүй, хүндэлдэггүй нь гол тулгамдсан асуудал. Бүгдээрээ бүх юмны заавал дээр нь байх гэдэг болохоор. Тамын тогооны үлгэр чинь бодит байдал дээр энэ.

Аминч үзэл, өөрийгөө дөвийлгөх үзэл сэтгэлзүйн нэг төрлийн өвчин үү? Өвчин биш. Ёс суртахуун, хүмүүжлээр хязгаарлагдаж байх ёстой зүйл нь манайд жолооноосоо а.лдуураад хэвийн хэмжээнээс хэтэрчихээд байгаад гол асуудал нь байгаа юм. Монголчууд социализмын үед ажилчин гаралтайгаараа бахархдаг байсан бол одоо чинь бүгдээрээ Чингисийн удам, том тайж, мундаг ламын удам болчихсон байгаа юм биш үү. Өөрийгөө бодох, аминч үзэл цус ойртолтын шинж тэмдгийн нэгд орно гэдгийг судалгаагаар тогтоосон. Магадгүй монголчуудын цусанд аминч үзэл байгаа юм биш биз дээ? Хувиа хичээх үзлээс өөрийгөө дөвийлгөх үзэл давж гарсан. Нийгмийн сэтгэл судлалд хувиа хичээх, хамтач гэсэн хоёр үзэл байдаг гэж үздэг. Уг нь манайхан онолын хувьд хамтач үзэлтэй гэдэгт ордог. Нутаг усныхан, хамаатан саднаа гэдэг боловч тэр бүхний дээр өөрийгөө л тавьж үзэх жишээтэй. Тэр урьд нь тийм л юм байсан, хэзээ ийм болчихоов, энэ ч дээ гэх мэтээр л хардаг. Хамтач үзлийн хамгийн гол шинж нь би гэхээс илүү бид гэх үзэл байдаг. Гэвч монголчууд тийм биш. Өрнийн ч биш, дорнын ч биш өвөрмөц сэтгэлгээтэй. Түүхэн тодорхой үед энэ нь давуу тал болж байсан бол одоо үгүй.

Нутгархдаг, жалга довны үзэл сэтгэл зүйн талаасаа өнөөдөр хэвийн үзэгдэлд орох уу. Сэтгэл зүйч үүнийг юу гэж хардаг нь сонин байна? Бүх улс оронд байдаг үзэгдэл боловч манайд хэвийн сэтгэл зүйн үзэгдлийн хэмжээнээс хальж гарсан. Бид хоорондоо аймгархаж нутгархаж байгаа ч гадныханд монгол хүн л гэж харагдана. Тэр намын, нам дотроо тэр аймгийн хүний хийсэн ажил, харин одоо би өөрийнхөө аймаг маягаар хийнэ гээд байгаа нь наад зах нь бодлогын залгамж, уялдаа холбоо байхгүй болгох цаашлаад энэ монголчууд гуйвамтгай, хэлсэн үгэндээ хүрдэггүй гэсэн дүр төрхийг л гадныханд бий болгоод байгаа биз дээ. Бүр тодорхой жишээн дээр таны дурдсан судалгаагаар нэг аймаг, сумынхан хоорондоо гэрлэж цус ойртолт бий болсноор оюуны болоод бие бялдрын хөгжилд сөргөөр нөлөөлж байгаа байдал юм. Цус ойртолтын оюун ухаанд нөлөөлдөг хамгийн наад захын нөлөө нь ёс суртахуунгүй, бүдүүлэг үйлдэл шүү дээ. Энэ явсаар юунд хүргэх вэ. Энэ бүхэн яаж зөв голдрилд орох вэ? Бухимдалд суурилсан сөрөг сэтгэл хөдлөлийн хэлбэр хуримтлагдаад хэзээ мөдгүй тэсрэхэд бэлэн болчихоод байна. Энэ байдал цаашид даамжрах юм бол үндэсний хэмжээний дотоодын үймээн са.муун болохыг ч үгүйсгэхгүй. Хүн болгон дор бүр өөрийн хандлагаа өөрчлөхөөс эхлэх хэрэгтэй. Нэг монгол хүн нэгнээ хүндлээд гарцан дээр зам тавьж өгөхөөс л эхэлж болно. Нэг хүний нийгэмд үзүүлэх нөлөө их чухал. Нэг хүн зөв бодолтой, хандлагатай байхад гэр бүлдээ нөлөөлдөг. Гэр бүл нь өөр бусад хүнд, бусад гэр бүлд нөлөөлөх жишээтэй. Олонхи нь болохгүй байна гэдгийг шүүмжлэхээс биш бодитой зүйл хийдэггүй, фэйсбүүк, ширээний араас бусдыгаа шүүмжлээд, үгүйсгээд, үе үе туйлшраад байна. Там.хи татдаг хүмүүсийн 80 хувь нь зүрх судасны өвчнөөр на.с ба.рдаг гэдэг судалгааг уншаад там.хи татдаг хүмүүсийн 80 хувь нь би тэр хүмүүсийн тоонд орохгүй гэж үздэг шиг сэтгэлзүйн үзэгдэл манайд ноёлж байна.

Шоронгоос оргосон эртэй, ханилан суусан бүсгүйн цагаан мах нь эргэдэг болжээ

Шоронгийн хаалттай түүхээс.Төв аймгийн Баян сумын уугуул Жамъянпэрэнлэйн Цсгтсайхан энэ этгээд Монголын шоронд хоёр дахь хорин таван жилийнхээ ялыг элээж суугаа нэгэн.Тэрбээр мань эрийг шоронгийн хулгарууд “Том” Цог гэж авгайлна. Харин Цоггсайханыг наранд байхад нь “Марзан” гэж хочилдог байсан гэдэг.1960 онд Төв аймгийн Баян суманд төрсөн хулгана жилтэй тэрээр багын өсөлт сайтай цовоо цолигуун болохоороо спортлог хүүхэд байсан аж. Эгэл жирийн хүүхдүүдийн л адилаар дээшээч гаралгүй, доошооч оролгүй өсөн бойжоод “Алтан дунд“-н эзэн болж явсаар эрийн цээнд хүрч хайр дурлалтайгаа учирсан түүхтэй. Гэхдээ л Цогт цаанаа л нэн шазруун хүүхэд байсан гэж Төв аймгийн хүнд гарууд маггана. Төв аймаг байтугай халхын шоронд овгор болон тодорсон түүнийг хүн чанартай хулгар явсанг түүх-гэрчлэнэ. Түүний хайрт бүсгүй нь Улаанбаатар хотын 120 мянгатын атаман Трулп” хэмээх Доржын дүү охин байсан гэдэг.Цогоог буруу замаар явахад нь хадам ахын нөлөө орсон ч байг гэх газаргүй юм. Хадмын тал нь ганцхан Трупп” Доржоор зогсохгүй. “Нарийн” хочит Зоригтбаатар “Шар\’ Энхбаатар “Чуука” буюу Чулуунбаатар гээд цагтаа бужигнуулж явсан цоглогэрчүүд бий. Гэхдээ Цогоо энэ эрсийн далбаан дор явах жижиг гар яав ч биш юм. Ийнхүү нэг л хэсэггээ халхын шоронд хаан гэгдэж явсан.Цогт Бэрлэг, Ялбаг гэх аймшигт шоронгуудын босгыг элээж явсаар 1982 онд Зүүнхараагийн хорих ангийг чанга дэглэмтэй шорон болоод удаагүй байхад нь тэнд заларч ирсэн аж. Ямарч сайхан эрээс бие хаагаараа дутахгүй хамар монхордуу тэрээр тус чанга дэглэмт шорондоо гайгүй хулгаруудын хандыг хаг дарсаар Лувсандоржийн Итгэлт, “Гүйс” Дорж, Чулууны Одхүү. 50 -мянгатын Мангарын Ариунболд гээд ид шижигнэж явсан эрчүүдийн зиндаанд хүрч чадсан юм. “Том” хочит Цогтоос Монгол эр хүний эр зориг, зан чанар, нэвт үнэртдэг гэж хэлэхэд нэг ч их алдахгүй байх. Мань этгээд Зүүнхараагийн чангаланд ял эдэлж байхдаа, Налайхын гэх тододголтой улаан “Жавж” Сергей гэдэг ялтанг зодож танхайрсан хэргийн учир 8-н жилийн хорих ялан дээрээ хөөрхөн хэдэн жил нэмүүлж аваад Авдрантын онцгой дэглэмтэй шоронд ачигдан очсон гэдэг. Торны цаана гуниглах, Цогоогийн тоогүйхэн хувь тавилан дэндүү эмгэнэлтэй гэхэд болно

“Том” Цогоо онцгойн шоронд ял эдлэх хугацаандаа халхын шоронгийн хүнд гаруудтай арсалдаж оргилд нь хүрм чадсан ч хуулийг дийлдэгүйн журмаар л амьсгалсан билээ. Цогоо онцгой дэглэмтэй шоронд ялтан бүхнээс тасарч тусгай эрх эдлэн “Хэнхэг” хийх боломж өчнөөн байсанч ингэж далдгансангүй. Харин ялтан бүхэнтэй нийт дундаа байж чадсан нь хэнд ч намба алдаж алиа хулгарын дүрд тоглоогүй цөөхөн хэдэн эрсийн нэг нь явсанаараа онцлог билээ. “Том” Цогоог онцгойн шорон цагдан хорьж дийлэхээ больж арга буюу гянданд хорих илгээсэн юм. Энэ бол Цогоогийн хувьд анх удаа гянданд ял эдлэх эхлэл нь байлаа. Цогоо бол бидний сайн мэдэх Юндэнгөөгөө шиг сайхан залуу хамар, нүүр, нүд, хөмсөг, гээд өөлөх аргагүй тансаг амьтан. Иймдээ ч засангийн албан хаагч, хүүхнүүдийн анхаарлын төвд явсан нэгэн билээ. Мань ялтанг матах дуртай хоригдлууд “Архи уудаг” гэж олонтой гөрсөн ч хэзээч хүч нь хүрдэгүй байсан гэдэг.Түүнтэй арсалдах хэсэг хулгарууд нэгэн том өөг нь олж хараад хоорондоо ярилцан ‘Хор найруулж” хорихийн төөкөд шуум илгээжээ. Цогоогзасангийналбан хаагч, бүсгүйтэй хувийн харьцаа тогтоосон, мөн түүнтэй боломж л гарвал бэлгийн ажил хийдэг гэдэг гөрөөны үгээр акт бичээд эдлээгүй үлдэж буй ялнаас нь 3-н жилийн ялыг нь гянданд эдлүүлэх болсоноор хорихийн дарга нар нэг хэсэгтээ л санаагаа амараасан аж. Гэвч даравч дардайна гэгчээр Цоггсайхан. Авдрантын аймшигт гянданд онцгойн шоронд байсан шигээ тасархай чигээрээ л эдлэх бстой ялаа хамрын ханиад хүрэхгүйгээр эдлээд гарсан юм.Цогоо гянданд тарчилж байсан хоригдлууд дунд гав ганцаараа Орос “Чапеа” өмсөөд зогсохгүй , хөлдөө мөн л тасaрхай гутал жийж гангарч байгаад гарлаа.Энэ их зовлонгийн ард түүртэхгүй гарсан Цогт олон жилийн дараа өөрийн нутаг Зуунмод хотодоо хөл тавьжээ. Шоронд ороод “Том” хэмээн хүндлэгдээд зогсохгүй овгор явсан түүнийг тойглож угтах нь олон ч өөлж гоочлон харах нь зөндөө бийг өдөр бүхэн дайлуулж цайлуулж явсан Цогоо яахан ухаарах билээ. Тухайн үед Төв аймгийн шүүхийн ерөнхий шүүгч байсан Монгол улсын гавъяат хуульч Раашзэвэг, өөрийн жолооч гэх нөхрөө албан контортоо дуудаад одоохон яваад машиндаа ахиухан түлш аваад хүрээд ир гэж үүрэгдсэн аж. Хэдхэн мөчийн дараа уруу царайлсан жолооч ерөнхий шүүгч Раашзэвэгдээ ийнхүү матаа өргөсөн гэдэг

Намайг шатахуун түгээх цэг дээр түлшээ авах гээд зогсож байтал олон жил шоронгоор явсан “Марзан” хочит Цогт хүрч ирээд түлшний маань мөнгийг булаагаад авчихлаа. Би түүнд учир байдлаа хэлсэн чинь таны нэр хүнд албан тушаалыг үл тоож байна лээ гэж алтан хошуу өргөсөн гэдэг. Усанд амьдрах гэж байж матартай бүү тэрсэлд гэсэн үгийг Цогоо яахан мартах билээ. Цогт сэтгэлийн мухарт Төв аймгийн ерөнхий шүүгч Раашзэвэг, онцгойн хорихийн дарга нартай үгсэн тохирч намайг гянданд илгээсэн тул би түүнд сэтгэл гаргаж байгаа минь энэ шүү” гэсэн утгатай “Мессеж” хүргүүлсэн аж

Энэ үгийг ойлгосон гавъяат хуульч Раашзэвэг, энээ тэрээ болж орь дуу тавилгүй намба зааж жолоочдоо дахин түлшний мөнгө өгсөн гэдэг. Өст хүн өлийн даваан дээр гэгчээр тун удалгүй “Том” Цогоо маань танхайн хэргээр Төв аймгийн шүүхээс 1 жил 6-н сарын хорих ял сонсрж Мааньтын шоронд ирсэнээр түүний олон жил ял эдлэх аялал эхэлсэн гэхэд болно. Цогтыг Мааньтын чангаланд ирэхэд толгойтой болгон бөхөлзөж намба алдан тосож авсан юм. Тэр үедээ л үхэл ханхалсан аймшигт хорих Мааньтын чангалангийн атаман гэх Цогтжавын Энхбат, Эмээдтийн Батаа, Дамбын Од, нар Том” Цогоог дээд нааран дээр өргөн гаргаж толгой дээрээ шүтэх нь халаг хайрлан энхрийлж архиар дайлсан түүхтэй. Төд удалгүй “ШШГЕГ-н харъяа хорих 415-р ангид ял эдэлж байсан Төв аймгийн харъяат, онц хүнд гэмт хэрэгтэн, Жамъянпэрэнлэйн Цогт, Хэнтий аймгийн Дэлгэрхаан сумын уугуул Дамба овогт Од, Хэнтий аймгийн Дорнод аймгийн суугуул Цогтжавын Энхбат, Төв аймгийн Зуунмод хотын харъяат, Эмээлтийн Батаа гэх ялтанууд хорихийн байрандаа архи ууж хамт ял эдлэж байсан ягттан Цогмандалыг хүлж байгаад зодох зэргээр тамлаад зогсохгүй харуулын үүрэг биелүүлж байсан хошууч Хүрэлбаатарыг барьцаалж тус хорих ангийн дарга нараас машингаргажөгхэмээн шаардаж танхайрч хорих ангийн дотоод дүрмийг ноцтой зөрчиж танхайрсан хэрэг гарлаа. Одоо гэмт хэрэг үйлдсэн ялтануудыг тусгайлан хориод шалгаж байна.” гэж мэдээлжээ

Цогт нийгмийг түгшээсэн гэмт үйлдэлдээ Төв аймгийн Баян, сумын нутагт үйлдэщсэн гэдэг утгаараа өст хүн өлийн даваан дээр гэгчээр нөгөө Раашзэвэпгэйгээ нүүр тулсан аж. Цогоог хорихийн дотоод дүрмийг ноцтой зөрчсөн, төрийн албан хаагч, барьцаалсан хүнийг зодож тарчлаан зовоосон, гэсэн зүйл ангиар ял төлөвлөж шүүгдэгч болгон цаазын тогтоол унших болоход, Төв аймгийн шүүхийн сум дундын шүүх Цогоод “Чи монгол улсын гавъяат хуульч хүн хийгээд ерөнхий шүүтч хүнтэй ингээд л тэрсэлдэж байгаарай” гэсэн мэт инээж байгаад 8-н жилийн хорих ял оноож түүнээс 4-н жилийг нь гяндан эдлүүлэхээр муучласан билээ. Харин Цогоо өөрт нь оноосон 8-н жилийн хорих ялыг үл зөвшөөрч тэр тусмаа миний эдлэх ёстой ялнаас 4-н жилийг нь гянданд хорих болсонд бухимдаад монгол улсын эрүүгийн хуулинд “ онц хүнд гэмт хэрэг үйлдсэн арван найман нас хүрсэн этгээд , 15-н жилээс дээш хорих ял эдлэхээр шийтгүүлсэн тохиолдолд. тус этгээдийн зарим ялыг нь гянданд эдлүүлж болно” гэсэн заалт бий. Гэтэл 8-н жилийн хорих ялаар шийтгүүлсэн намайг 4-н жил гянданд хорихоор боловоо гэж Улсын Дээд Шүүхийн Давж Заалдах Шатны шүүхэд гомдол гаргасан юм. Цогоогийн давж заалдсан өргөдлийн хариуд нь ингэж өчсөн аж. Монгол улсын эрүүгийн хуулийн 52-н 10-дугаар зүйлд онц аюултай гэмт хэрэгтэнээр тооцогдсон болон, арван найман насанд хүрсний дараа онц хүнд гэмт хэрэгт арван таван жилээс дээш хугацаагаар хорих ял шийтгүүлсэн ялтны хорих ялын заримыг гянданд эдлүүлэхээр шүүх тогтоож болно гэсэн тул таны өргөдлийг хүлээж авах боломжгүй гэжээ. Ийнхүү Жамъянпэрэнлэйн Цогт хоёр дахь удаагаа гянданд ял эдлэхээр Авдрант руу илгээгдсэн түүхтэй. ‘Дэнж гоёсон гэртээ ирлээ” гэж хөөрцөглөх нь хаашаа юм. Гэхдээ л Цогтын хувьд гянданд ял эдлэнэ гэдэг бол нэг их тулгамдсан асуудал биш байлаа. Төв аймгийн ерөнхий шүүгч Раашзэвэгийн занаанд ороогүй бол Мааньтын чангаланд үлдэх боломж өлхөн байсан тэрээр шоронд орсон хүн сэжиглэн халирдаг гянданд сайд шиг зантайх эр зоригтой явсан “Сайхан үе’ түүнд байсаан

Ийнхүү “Том” Цогоо 4-н жилийн ялыг гянданд эдлээд онцгой дэглэмтэй хориход ирэхэд цагийн байдал маш хэцүү болчихсон байсан гэдэг. Яагаад гэхээр “Туба’ Алтантулга, Нямлхагва, нар тухайн шоронгийн эрх мэдлийг гартаа авчихсан зантгардуу талдаа байсан аж. Тэгэвч шоронгийн “Воор” болтолоо үлэг тахал болсон “Том” Цогоогоор яахан оролдох билээ. Харинч залуу атаман Нямлхагва. Цогоог гяндангаас дэглэм буугаад онцгойн шоронд ирэхэд нь ихэд хүндлэн ‘Ах минь” гэж дуу алдан хүлээн авч өөрийнхөө ямар хүчтэй байгааг харуулах гэсэн мэт өдөр бүхэн хоёр шил архир дайлж “Бүдүүн” Нараа, Том” Цогоо, ах хобр бол “Буурай” Чинбаа ах мэт хүндлэгдэх ёстой хэмээн тунхаглаж байлаа. Энэ байдалд нэгэнтэй дассан Цогт. одооч шоронгоос удахгүй гараад олон жил зовоосон ижийдээ очих тухай бодолд даргадан гэгэлзэж байлаа

Гэвч Цогоо, ижийдээ хэзээч очимгүй хатуу хахир яланд унасан юм. Хуучин хулгарууд ухаанаа уралдуулан “Алалдаж” байсан Монголдоо л ганцхан онцгойн шоронд өөрийн тусгаар тогтнолоо олох гэж тэмцээд залуу атаман Нямлхагвад хандаа хаг даруулсан “Шандын” гэх Халтарын Батсайхан, тэрээр гяндангаас дэглэм бууж ирээд нөлөө бүхий нэр нүүртэй болсон Цогоог түшиж хүнд байдлаас гарах гэж бодсонч юун “Шургуу”-наас гарах мантай. Цогоо л надад тус дэм болно гэж аврал хайсан найзынхаа гарт амь насаа харамсалтайгаар алдсан эмэгнэлт түүхийн эзэн болж үлдсэн юм

Тэрээр “Авралыг өөрөөсөө хай” гэсэн нэгэн мэргэн үг байдагдаа Шандын Батсайхан энэ үгийг онцгой анхаарч “Надаас илүү хүчтэй зэвсэг байхгүй’ гэж итгэсэн бол бусадын гарт үхэхгүй амьд үлдэх болох байсан гэдэг. Ийнхүү Цогоог аллага үйлдсэн сургаар Монголын хорих ангиудбүгд хүчлэн хамгаалалтанд орж эвгүй харсан ялтнуудыг сахилга руу “Бөөндөж” байлаа. Харин халхын шоронгийн хаан болохыг мөрөөдөгч Нямлхагва, инээж байсанч байж болох юм

Яагаад гэхээр гол өрөлцөлдөгч болох ориг овгор “Бүдүүн” Нармандах, “Нохой” Равжихийн гарт өсөн удаа хутгалуулж үхсэн бол яг энэ мөчид Цогоо амьд үлдэхэд бэрх болоод байгааг олж харсан явдал юм. Цогоо маань нөгөөл өөрийн төрлөх нутаг Төв аймгийнхаа мөрдөнд хоригдохоор ирлээ. Сайн явах санааных гэдгийг ойлгоогүй “Том” Цогоогийн балмад араншин түүнийг хаашаа хөтлөв гэдгийг “Архи амсах” дуртай залуустаа л хэлэх гэж хичээснийг минь болгооно биз

Цогоо адилхан шорон гянданд тарчилж байсан эовлон нэгт нөхрөө үл ялих зүйлээс болж хайчны гуяар аймхай руу нь дүрж амь насыг нь хөнөөсөндөө ихэд гэмшээд барахгүй харуусан суухдаа Төв аймгийн шүүхийн ерөнхий шүүгч Раашзэвэгээс нэг ч их эмээсэн шинжгүй сууж байлаа. Уул нь өөр нэгэн муу үйлтэн ийм асуудалд орсон байвал хамгийн түрүүнд ерөнхий шүүтч, Раашзэвэгээс үхтэлээ айж өөрийгөө өмөөрөх байсан ч юм билүү хэн мэдлзэ. Цогоо шүүх хурал ойртох тусам нэг л зүйлийг ихэд боддог байсан гэдэг. “Би бол тэртээ тэргүй цааз ял сонсоно. Одоо Төв аймгийн шүүх тэр тусмаа Раашзэвэг намайг хэзээч өршөөхгүй . Нэгэн нийгмийн хог шаарыг л хорвоогоос цэвэрлэж байна гэж хэлээд л гүйцээ буудан алах ял оноох нь гарцаагүй. Тэгээд ч шүүгч Раашзэвэг, надад ясны өш хөнзонтой юм шиг муу санаа агуулж байдаг нь дамжиггүй” хэмээн өөрийгөө зовоосон байж таараа. Харин тэрээр хайрт ижийгээ амьд сэрүүн энх тунх байхад нь голыг нь харлуулж төрийн суманд сийчүүлэн үхэх ч гэж дээ хэмээн шаналж байжээ. Цогоог ‘Буудан хороож” шорон дотор үлэг тахал ялтнуудад сургамж өгөх байх гэж ‘Засан”-гийн хуучинсаг үзэлтэй дарга нар бодож байж. Тэгээд ч Цогоод Төв аймгийн ерөнхий ШҮҮГ4* Раашзэвэг муу болохоор түүнд эрүүгийн хуулийн 24-р зүйлийг журамлаад ‘Онц аюултай гэмт хэрэгтэн” тогтоогоод Цааз ял” оноох нь гарцаагүй хэмээн таамаглаж байлаа. Яагаад вэ гэхээр Цогт бол шоронд нөлөө бүхий ялтнуудын толгой байсан учир ийнхүү сонирхож буй нь тэр юм. Гэтэл байдал шал өөрөөр эргэж Монгол улсын гавъяат хуульч Раашзэвэг, насаараа июронгоор явсан Том’ Цогоод 25-н жилийн хорих ял оноож 5-н жилийг нь гянданд эдлүүлэхээр тогтоол үйлдсэн юм. Энэхүү ерөнхий шүүгч, Раашзэвэг Цогтыг нь биш түүний үйлдсэн хэргийг нь харсан учир амь насыг нь хэвээр үлдээсэн гэдэг.Иймэрхүү ухаалаг шийдвэр гаргадаг шударга шүүгч олон байгаасай. Гавъяат хуульч Раашзэвэг алуурчинг өмгөөлж хамгаалаагүй нь ойлгомжтой. Харин шорон гэмтэнг араатан шиг болгож хайрыг нь дуустал архагшуулдаг юм байна гздгийг л олж харсанаараа онцлог билээ. Энэхүү гайхалтай шүүгч Раашзэвэг, Мааньт, Авдрант, Мөнгөнморьт, зэрэг хорих ангиудад ял эдэлж байсан олон ялтанд эдлэх ёстой ялнаас нь өмнө эрх чөлөөг хайрлан алдаагаа ухаарч сайн сайхан амьдрахад нь урам өгсөн буянтан юм. Энэхүү зөв сэтгэлтэй шүүгчийн ач буянаар амьд үлдэж чадсан халхын шоронгийн овгор “Том” Цогоо Амгалан дахь жирийн дэглэмтэй хориход ял эдлэн бие нь чилээрхүү сууж байна. Ардчилсан төр гэмээ цайтал хоригдсон энэ эрийг суллаж бэтгэрсэн нэгэн ижийг баярлуулах юм бол олон хүний самсаа шахирах нь мэдээж. Цогоо гянданд ял эдэлж байхдаа ойролцоо өрөөнд хоригдож байсан эгч, дүү хоёр ялтан хүүхнүүдтэй амрагын холбоо тогтоож түүнтэйгээ шөнөдөө уулзан “Жаргаж” явсан гээд бодохоор хир жаатай эр байсан нь тодорхой байгаа биздээ. Хир баргийн аавын хүү төрийн гянданд хүүхэн өвөртлөөд унтахгүй байхаа. “Амьд явахад алтан аяганаас ус уудаг” гэсэн үг үнэн юмдаа.Амьдрах сайхан шүү дээ. Суусан хүн гарж л таараа

Related Articles

Leave a Reply

 АНХААР!

Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд манай сайт хариуцлага хүлээхгүй.

Back to top button